Muğla Büyükşehir Belediyesi, 2008 yılında Kurtuluş Savaşının simgelerinden biri olan İsmet Tayyaresinin birebir ölçülerinden maketini yaparak Uğur Mumcu Bulvarı üzerine yerleştirmişti.1. Dünya Savaşı sırasında 1921 yılında Kuşadası Davutlar mevkiine mecburi iniş yapan ve buradaki çiftçilerin gayretleriyle ele geçirilen İsmet Tayyaresi, Kurtuluş savaşının önemli simgelerinden biri olmuştu. Hasar gören uçak Muğla’da marangoz Mehmet Köseoğlu, Tüfekçi Emir Bekiroğlu, Sadık Aral ile Demirci Madan’ın Salih ve tayyare makinisti Eşref Bey’in yaptığı hazırlıklardan sonra, Muğla halkının da bütün imkanlarını seferber etmesi ile on gün içinde “arananlar değil de bulunan parçalar uydurularak” yeniden uçabilir duruma getirilmişti. Kurtuluş Savaşı sürerken Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasında büyük rol oynayan ve halen İzmir Gaziemir’deki Hava Teknik Okullar Komutanlığı’nda sergilenen “İsmet Tayyaresi” isimli De-Hawilland- 9 tipi uçağın orijinal boyutlardaki bir maketi, Muğla’ya yerleştirilmişti. Uçağın yapımı yaklaşık 2,5 ay sürmüş, İngiltere Uçak Müzesi’nden alınan çizimler, ODTÜ uçak mühendislerinin katkısı ve Muğla Belediyesi işçilerinden oluşan 9 kişilik ekip tarafından montaj işlemi gerçekleştirilmişti. Kentin kalbine maketi konan tayyare zamanla kentin simgesi olmuş ve yoğun ilgi görmüştü.
MUĞLA’NIN TARİHİ HAZİNESİ GÖRMEZDEN GELİNMİŞTİ
Ancak, önceki dönem Muğla Büyükşehir Belediye yönetimi döneminde, 26 Nisan 2023’te, MUSKİ Genel Müdürlüğü önünde bulunan tayyare yaklaşık 50 metre ileride yeni yerine taşınmıştı. Aslı İzmir’de müzede sergilenen maketiyle Muğla’nın sembolü haline gelen İsmet Tayyaresi’nin köşeye atılması, kamuoyunda tepkilere neden olmuştu. Vatandaşlar, Muğla’nın simgesi ve tarihi hazinelerinden biri olan İsmet Tayyaresi’nin kıyıya köşeye terk edilmesini tepki göstermişti.
MUĞLA’NIN KALBİNDE TEKRAR YERİNİ ALACAK
Muğla Büyükşehir ve Menteşe Belediyeleri, Kurtuluş Savaşının simgelerinden bir olan İsmet Tayyaresi’ni hak ettiği yere taşımak için harekete geçti.
Muğla Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Aras ile Menteşe Belediye Başkanı Gonca Köksal Aras’ın talimatıyla, daha önce kenara alınarak halkın tepkisini çeken tayyare, kentin kalbine, göz önünde ve herkesin görebileceği konuma yerleştirilecek. Tarihi uçağın, restorasyon ve bakım çalışmaları tamamlandıktan sonra Muğla’nın simgesi olarak tekrar halkın ilgisine sunulması planlanıyor.
İSMET TAYYARESİ’NİN TARİHİ
Kurtuluş Savaşı’nın en çetin günlerinde, Muğla halkının kararlılığı ve cesaretiyle Türk ordusuna kazandırılan İsmet Tayyaresi, yalnızca bir uçak değil; bir halkın inancı ve direnişinin sembolüdür.
1921 yılının Temmuz ayında İngiliz yapımı De Havilland DH-9 tipi bir Yunan bombardıman uçağı, Kuşadası Davutlar mevkiine zorunlu iniş yaptı. Uçak mürettebatı, aracı imha etmeye hazırlanırken, çevredeki çiftçiler kazma ve kürekleriyle olay yerine koşarak silahlı Yunan askerlerini etkisiz hale getirdi ve uçağın parçalanmasını engelledi.
Uçak Söke’de bir taş hana saklandı. Ancak İtalyan işgal kuvvetleri uçağın kendilerine teslim edilmesini istedi. Sadece 16 kişilik Türk jandarma birliği, silahlı çatışmayı göze alarak uçağı teslim etmeyeceklerini ilan etti. Bu kararlılık karşısında geri adım atan İtalyanlar, yalnızca Yunan askerlerini teslim alabildi.
Jandarma Muhabere Onbaşı Rahmi (Kocagöz) Efendi ve yaşlı bir saatçi ustası, uçağı gizlice sökerek kağnılarla Muğla’ya gönderilmesini sağladı. Rahmi Efendi’nin, “Memlekette çok ağaç var ama bu pervanenin hesabını yapacak adam yok” diyerek uçağın pervanesinin kesilmesini engellemesi, bu mücadelenin sembol anlarından biri oldu.
Parçalar halinde Muğla’ya ulaştırılan uçak ağır hasarlıydı. 12 gün süren zorlu yolculuk sırasında tekerlekleri, kanatları ve motoru zarar görmüştü. Ancak Muğla’da adeta bir seferberlik ilan edildi.
Muğlalı marangoz Mehmet Köseoğlu, Tüfekçi Emir Bekiroğlu, Sadık Aral, Demirci Madan’ın Salih Usta ve tayyare makinisti Eşref Bey öncülüğünde başlatılan çalışmalarla, Muğla halkı tüm imkanlarını ortaya koydu. O dönemde teknik ekipman yok denecek kadar azdı, yedek parça bulmak ise neredeyse imkansızdı.
Buna rağmen uçak, yalnızca 10 gün içinde yeniden uçabilir hale getirildi. Üstelik bu süreçte “aranan parçalar değil, bulunan parçalar uydurularak” eksikler tamamlandı. Yani imkansızlıklar içinde, elde ne varsa onunla bir savaş uçağı ayağa kaldırıldı.
Bu başarı, yalnızca teknik bir onarım değil; Anadolu insanının zekâsının, el becerisinin ve bağımsızlık inancının somut bir göstergesiydi.
19 Ağustos 1921’de kahraman pilot Vecihi Hürkuş, makinist Eşref Bey ile birlikte ilk deneme uçuşunu gerçekleştirdi ve uçak artık Kurtuluş Savaşı’nın aktif bir unsuru haline geldi.
Parçalar halinde Muğla’ya ulaştırılan uçak, marangozlar, demirciler ve tayyare makinisti Eşref Bey’in çalışmalarıyla 10 gün içinde yeniden uçabilir hale getirildi. Kahraman pilot Vecihi Hürkuş, 19 Ağustos 1921’de ilk deneme uçuşunu gerçekleştirdi ve uçağa “İsmet” adını verdi.
İsmet Tayyaresi, Sakarya Meydan Muharebesi’nde keşif ve taarruz görevleri üstlendi. 1 Eylül 1921’de bir Yunan uçağını düşürerek Türk havacılık tarihinde önemli bir başarıya imza attı. 22 gün 22 gece süren Sakarya Savaşı boyunca düşmanın geri çekildiği müjdesini cepheye ulaştıran uçak yine İsmet Tayyaresi oldu.
İngiliz yapımı De Havilland DH-9 modeli olan uçak; 240 beygir gücünde motora, 250 kilogram bomba taşıma kapasitesine ve hem pilot hem gözetleyici makineli tüfek sistemine sahipti. Dönemin ileri teknolojisi sayılan bu uçak, hayatında hiç uçak görmemiş Anadolu insanının azmiyle Türk ordusuna kazandırıldı.
Savaş sonrası eğitim amaçlı kullanılan uçağın orijinali bugün İzmir Gaziemir’de Hava Teknik Okullar Komutanlığı’nda sergileniyor.
Muğla’da sergilenen maket ise yalnızca bir replikadan ibaret değil; bir kentin hafızası, direnişin simgesi ve bağımsızlık mücadelesinin yaşayan hatırasıdır.
